IMPROVING COMPETITIVENESS IN INTERNATIONAL MARKETS THROUGH THE APPLICATION OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE TECHNOLOGIES IN FRUIT AND VEGETABLE EXPORTS

##article.abstract##

Xalqaro bog‘dorchilik bozorlari raqobatining kuchayishi meva-sabzavot
eksport zanjirlarini modernizatsiya qilishni agroeksportga yo‘naltirilgan iqtisodiyotlar uchun
strategik ustuvor vazifaga aylantirdi. Mazkur tadqiqot sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarini
eksport qiymat zanjiri bosqichlarida qo‘llash orqali meva-sabzavot ishlab chiqaruvchilari va
eksportyorlarining xalqaro raqobatbardoshligini qanday mustahkamlash mumkinligini tahlil
qiladi. Tadqiqot dunyodagi yetakchi quritilgan o‘rik, olxo‘ri, mayiz va yangi danakli mevalar
eksportchilaridan biri hisoblangan O‘zbekiston misolida olib borilgan bo‘lib, unda tashqi savdo
bo‘yicha ikkilamchi statistik ma’lumotlar hamda 142 ta meva-sabzavot eksport qiluvchi
korxonalar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalari uyg‘unlashtirilgan. Tadqiqotda sun’iy
intellektning besh turdagi texnologiyalari (kompyuter ko‘rishi, mashinaviy o‘qitishga asoslangan
prognozlash, IoT asosidagi sovuq zanjir tahlili, tabiiy tilga asoslangan bozor intellekti hamda SI
asosidagi kuzatuv va xaridorlarni moslashtirish tizimlari) eksport qiymat zanjirining besh bosqichi
va raqobatbardoshlikning to‘rtta natijasi bilan bog‘lovchi konseptual model ishlab chiqilgan.
Aniqlangan qiyosiy ustunlik (RCA) tahlili O‘zbekistonning eksport salohiyati yuqori ekanligini,
biroq sifat bilan bog‘liq cheklovlar mavjudligini ko‘rsatdi. Ko‘p omilli regressiya tahlili korxona
darajasidagi SIni qo‘llash indeksi Eksport raqobatbardoshligi indeksining eng kuchli bashorat
qiluvchi omili ekanligini aniqladi (β = 0.474; p < 0.001) hamda model umumiy dispersiyaning
62,4 foizini izohlashini ko‘rsatdi. Sun’iy intellektni qo‘llash darajasi yuqori bo‘lgan korxonalar
past darajadagi korxonalarga nisbatan o‘rtacha 23 foiz yuqori eksport birligi narxiga, 41 foiz
kamroq yuk partiyalarining rad etilish holatlariga va deyarli ikki barobar kengroq bozor
diversifikatsiyasiga erishgan. Tadqiqot yakunida sun’iy intellekt asosida raqobatbardoshlikni
oshirishga qaratilgan bosqichma-bosqich davlat siyosati va boshqaruv yo‘l xaritasi taklif etilgan.